Biên khảo - Luật hát nói

I ).  SỰ XUẤT HIỆN CỦA THỂ HÁT NÓI :

 
Hát nói xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ thứ 18 nhưng phải đợi đến đầu thế kỷ thứ 19 mới có những tác phẩm lưu truyền đến nay như các tác phẩm của Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát... Nguồn gốc của thể Hát nói trong văn chương Việt Nam được giải thích bằng những nguyên nhân và các sự việc sau đây :

Hát nói là sự phàm tục hoá những thể thánh ca. Trước khi có Hát nói, nói rộng ra là trước khi có những bài hát ả đào hay ca trù, ở nước ta đã có những bài hát cửa đền, cửa chùa, những bài thét nhạc (bài hát có âm nhạc phụ hoạ). Những thể ca trong các dịp tế lễ đó chuyển dần công dụng và được các tao nhân, mặc khách tổ chức ngay trong những cuộc giải trí riêng của họ. Các bài hát ả đào bắt đầu từ đó.     

Hát nói là sự cụ thể hoá ảnh hưởng của học thuyết Lão - Trang. Xưa kia văn chương Việt Nam về nội dung phải gò bó trong những tư tưởng Khổng Mạnh, về hình thức phải đem theo những qui luật khắt khe, những lối diễn tả nhất định. Cuối thế kỷ thứ 18, do hoàn cảnh rối ren trong xã hội, học thuyết Lão - Trang có cơ hội bành trướng và Hát nói chính là sáng tạo của các nhà nho phóng khoáng, thích tự do, ở đấy họ có thể gửi gấm những tư tưởng, cảm xúc vượt ra ngoài khuôn phép với cách diễn đạt cởi mở, rộng rãi hơn.

Hát nói là biến thể của song thất lục bát. Các nhà viết sách thời xưa cho rằng Hát nói là một hình thức biến đổi của thể ngâm Song thất lục bát : Trong hát nói có Mưỡu là những câu thơ lục bát, nhiều câu 7 chữ có vần bằng, vần trắc, có cước vận, yêu vận. Nhưng khi đã phát triển, Hát nói là một thể tài hỗn hợp gồm : thơ, phú, lục bát, song thất, tứ tự, nói lối... 

Trong lối Hát ả đào có nhiều loại như : Dâng hương, Giáo trống, Gủi thư, Thét nhạc thì Hát nói là lối thông dụng và có tính văn chương lý thú nhất.
 

II ).  QUY TẮC CỦA MỘT BÀI HÁT NÓI :

a) Số câu. Hát nói có các loại :

Đủ khổ gồm 3 khổ, mỗi khổ gồm 4 câu, riêng khổ cuối gồm 3 câu. Đây là thể chính thức của Hát nói. (Xem thí dụ bài Vịnh Thuý Kiều ở sau).      

Bài Hát nói thiếu khổ dưới 11 câu, thường là chỉ có 7 câu.  Bài Hát nói dôi khổ thì có khổ dôi ra thường chen vào giữa, số câu nhiều hơn 11.  

Trong bài Hát nói đủ khổ 11 câu được đặt tên như sau :      

Khổ đầu: Câu 1, 2 gọi là Lá đầu; câu 3,4 - Xuyên thưa.      

Khổ giữa: Câu 5, 6 gọi là Thơ; câu 7,8 - Xuyên mau.      

Khổ cuối: Câu 9 là Dồn, câu 10 là Xếp, câu 11 là Keo.

b) Số chữ trong một câu :
 
Số chữ trong các câu của bài Hát nói là không nhất định, thường một câu có 7, 8 chữ, câu ngắn có 4, 5 chữ, câu dài 12 tới 18 chữ.

Ví dụ: 

    Quân bất kiến Hoàng Hà chi thuỷ thiên thượng lai, bôn lưu đáo hải bất phục hồi.
    Làm chi cho mệt cuộc đời.

 Nhưng 2 câu 5, 6 gọi là Thơ thì phải theo thể ngũ ngôn hoặc thất ngôn.
 
c) Vần :
 
Trong bài Hát nói dùng cả 2 vần, vần bằng và vần trắc. Nếu một câu Hát nói đổi từ vần bằng sang vần trắc hoặc ngược lại thì có yêu vận và cước vận, những câu mang yêu vận là những câu chẵn, trừ câu thứ sáu chỉ có cước vận mà thôi.
Theo luật thì trong mỗi khổ, cước vận của câu đầu và câu cuối phải dùng tiếng trắc, cước vận 2 câu giữa phải dùng tiếng bằng. Yêu vận câu thứ nhì dùng tiếng trắc, yêu vận câu thứ tư thì dùng tiếng bằng. Yêu vận gieo vào chữ cuối đoạn thứ nhì.
 
d) Luật bằng trắc :
 
Theo luật hiệp vận, cước vận của câu đầu trong mỗi khổ hợp với yêu vận của câu thứ hai, yêu vận của câu thứ hai hợp với yêu vận của câu thứ ba, cước vận của câu thứ ba hợp với yêu vận của câu thứ tư. Hợp đây xin được hiểu là cùng tiếng bằng hay trắc chứ không phải hợp là cùng vần. Những chữ thứ nhất, ba, năm trong mỗi câu Hát nói không cần theo đúng luật bằng trắc ( gọi là nhất tam ngũ bất luận). Ta có:
 

      Câu 1. t T b B t T  

      Câu 2. b B t T b B   

      Câu 3. b B t T b B   

      Câu 4. t T b B t T

Trong đó không kể những chữ gác ra ngoài luật vì số chữ trong mỗi câu hát là không nhất định. Câu 6 chữ phải theo đúng luật kể trên. Còn những câu dài hơn 6 chữ thì muốn ứng dụng luật này phải chia làm 3 đoạn con, trong mỗi đoạn con, chữ cuối phải theo đúng luật bằng trắc. Những chữ gác ra ngoài không kể, được tuỳ ý sử dụng. Những câu ít hơn 6 chữ thì chia làm 2 đoạn mà đoạn thiếu là đoạn đầu không kể còn 2 đoạn sau thì phải theo đúng luật. 
Thí dụ 1. (Chia câu làm 3 đoạn con bằng dấu / )

    Đài tước / mở toang / cơn tạo hoá ---------------------------- t T b B 0 t T
    Phím loan xe / trải mối / cương thường --------------------- 0 b B t T b B
    Ngán cho Kiều / khi lỡ bước / Sâm Thương --------------- 0 b B 0 t T b B
    Cung đàn nguyệt / dây loan / còn mắc mãi ---------------- 0 t T b B 0 t T

 Thí dụ 2. 

    Tài tình / chi với -------------------------------------------------------- b B t T
    Đau đớn thay / chút phận / hồng nhan -------------------------- 0 b B t T b B
    Mười lăm năm / đầy đoạ / cõi trần hoàn ------------------------ 0 b B t T 0 b B
    Khôn trọn vẹn / chũ tình / chữ hiếu ------------------------------- 0 t T b B t T 

Thí dụ 3.
 
Ta xét thêm bài Hát nói Vịnh Thuý Kiều (tác giả khuyết danh thế kỷ 19) sau đây là bài đủ khổ với 11 câu :

    VỊNH THUÝ KIỀU
    
    Khổ đầu :
    
    1- Cơ Trời dâu bể ------------------------------------------------ Lá đầu.
    2- Khách hồng nhan xiết kể nỗi gian truân --------------- B
    3- Mang tấm son đeo đuổi khách hồng quần ----------- B - Xuyên thưa.
    4- Lời vàng đá dám lỗi cùng non nước ------------------- T
    
    Khổ giữa :
    
    5- Ngọc diện khởi ưng mai thuý quốc -------------------- T - Thơ.
    6- Băng tâm tự khả đối Kim lang --------------------------- B 
    7- Mười lăm năm thương xót kẻ đôi phương ----------- B - Xuyên mau.
    8- Ruột tằm bực đã đành nơi chín suối ------------------ T
    
    Khổ xếp :
    
    9- Duyên tái ngộ bởi Trời đâu đem lại ------------- T - Câu dồn.
    10- Lứa ba thu một mối rõ ràng ---------------------------- B - Câu xếp.
    11- Mới hay con Tạo khôn lường ------------------------- B - Câu keo. 

Ta thấy câu đầu không tính vần, các câu sau cứ 2 vần bằng lọt vào giữa khổ ( mỗi khổ 4 câu, khổ cuối 3 câu ), lại 2 câu trắc bắc cầu từ khổ này qua khổ kia và bài Hát nói tận cùng là 1 câu 6 chữ vần bằng. Toàn bài Hát nói trên đều dùng cước vận.
 
YÊU VẬN: Còn yêu vận thì không bó buộc ( NHẮC LẠI, KHÔNG BÓ BUỘC), có thể là bằng hoặc trắc, đặt ở vị trí không nhất định trong câu.
 
Thí dụ 4.

    CÔ ĐẦU TỰ THÁN
    
    Mưỡu (đầu, kép) :
    
    1- Cùng chung một tiếng tơ đồng
    2- Nào ai tích lục tham hồng là ai ?
    3- Nghĩ đời mà ngán cho đời
    4- Chơi hoa đã dễ mấy người biết hoa ?
    
    Nói :
    
    1- Yêu đào một đoá ----------------------------------------------- Lá đầu.
    2- Bấy lâu nay nấn ná chốn Bình Khang -------------------- B.
    3- Nghĩ tài tình nên trọng cũng nên thương ------------ B - Xuyên thưa.
    4- Ngờ chi nữa mà khách qua đường hờ hững -- T.
    
    5- Lầu bậc ngũ âm êm tưởng những ----------------- T - Thơ.
    6- Chọn người tri kỷ khách hay chăng ------------------------ B.
    7- Ấy những ai hẹn ngọc thề vàng -------------------------- B - Xuyên mau.
    8- Duyên đằm thắm hoá bẽ bàng sao thế nhỉ ? -------- T.
    
    9- Hàng thưa mối phải chăng xấu vía ? ---------------------- T - Dồn.
    10- Ngụ tính tình ta kể một đôi câu ------------------------ B - Xếp.
    11- Người buồn cảnh có vui đâu ! ------------------------- B - Keo.
    
    Khuyết Danh.


Bài này có thêm 4 câu Mưỡu đầu (kép). Hai câu lá đầu yêu vận ( vần lưng là trắc : đoá, ná ), 2 câu xuyên thưa yêu vận ( vần lưng là bằng : vàng, bàng). Ngoài ra các câu khác vần có cước vận 2 câu bằng lại 2 câu trắc xen kẽ.
 

III ).  THƠ VÀ MƯỠU TRONG BÀI HÁT NÓI :

a) THƠ :

Trong bài Hát nói bao giờ cũng có 2 câu thơ hoặc bằng chữ Hán mượn của người xưa hoặc do chính tác giả làm ra viết theo thể ngũ ngôn hoặc thất ngôn. Trong bài Vịnh Thuý Kiều ở trên, 2 câu Thơ chữ Hán lấy ở bài Đề Từ của Phạm Quý Thích. Bài Cô đầu tự thán, 2 câu Thơ 5, 6 do tác giả (khuyết danh) tự làm ra. Vị trí thông thường của 2 câu Thơ là câu 5 và 6, tuy nhiên khi phá cách 2 câu Thơ này có thể đưa lên đầu bài hay đến 1 vị trí khác như trong bài Thuý Kiều lưu lạc ( xin xem PHẦN ĐỌC THÊM) thì 2 câu thơ ở vị trí câu 9 và 10 :  Đoạn tràng mông lý căn duyên liễu.
Bạc mệnh cầm chung oán hận trường 
 
( Xin xem toàn bài Thuý Kiều lưu lạc ở cuối bài ).
 
b) MƯỠU :

Mưỡu (hay mão có nghĩa dạo đầu, introduction) là những câu thơ lục bát mượn trong ca dao hay thơ của người xưa hoặc do chính tác giả làm ra đặt ở đầu bài (gọi là Mưỡu đầu) hay cuối bài nhưng trước câu keo (gọi là Mưỡu hậu). Mưỡu có thể gồm 2 câu ( Mưỡu đơn) hay 4 câu (Mưỡu kép). bài Vịnh Kiều của Nguyễn Công Trứ dưới đây dôi khổ (dài hơn 11 câu) và có Mưỡu hậu đơn :

    VỊNH KIỀU
    
    1- Đài tước mở toang cơn Tạo hoá 
    2- Phím loan xe trái mối cương thường
    3- Ngán cho Kiều khi lỡ bước Sâm Thương
    4- Cung đàn nguyệt dây loan còn mắc mãi
    
    (4 câu dôi khổ):
    Đêm thanh vắng gọi Vân ngồi dậy
    Bức khăn là phong mở ngồn cơn
    Đem lời thệ hải minh sơn
    Non nước ấy cậy em gánh vác
    
    5-Thơ rằng : Vì hiếu để tình nên chếch mác
    6- Chưa duyên mà nợ khéo đa mang
    7- Mảnh gương thề soi với khách văn chương
    8- Mùi hương ngát cũng nhờ em rơi đến chị
    
    9- Này con tạo ghét ghen chi lắm bấy ?
    10- Cái hồng nhan gẫm lại cũng buồn cười (câu xếp)
    
    (2 câu Mưỡu hậu đơn):
    Ấy ai trâm quạt thề bồi
    Thấu tình hay chẳng hỡi người Liêu Tây ?
    
    11- Trăng già khéo quấy chi ai ? (câu keo)
    
    Nguyễn Công Trứ  

CHÚ Ý : Những câu Mưỡu có thể làm sai lạc qui tắc về cước vận đã trình bày ở trên, tuy nhiên, có điều bắt buộc phải theo là : Mưỡu hậu phải tiếp tục vần của câu xếp để chuyển vần sang câu keo ( cười, bồi, người, Tây, ai ở cuối bài).
Như vậy, về hình thức, phần thi pháp cho biết những qui tắc rất rộng rãi của Hát nói: số câu, số chữ không hạn định... Thí dụ bài Kỷ niệm cụ Tiên Điền của nguyễn Đôn Phục ở PHẦN ĐỌC THÊM gồm 59 câu.
 

IV).  PHẦN ĐỌC THÊM :

    THUÝ KIỀU LƯU LẠC
    
    So tài tình Thuý Kiều đệ nhất
    Tiết Thanh Minh đi tảo mộ Hoàng tuyền
    Bóng tà dương viếng mả Đạm Tiên
    Theo vó Ký gặp chàng Kim Trọng
    
    Nằm thoắt thấy thần nhân báo mộng
    Số cô còn nhiều nợ phong ba
    Sực tỉnh cơn tưởng nỗi niềm xa
    Năm canh nguyệt ủ ê chiều liễu yếu
    
    Đoạn tràng mộng lý căn duyên liễu
    Bạc mệnh cầm chung oán hận trường
    Mối tơ vương xẩy cuộc tang thương
    Người má phấn bên trời lưu lạc
    
    Gẫm duyên cô mười lăm năm chếch mác
    Phận hồng nhan nhiều nỗi gian truân
    Trêu ngươi thay mấy tạo nhân ?
    
    Chu Mạnh Trinh 

    
    BÀI HÁT KỶ NIỆM CỤ TIÊN ĐIỀN
    
    Hát mưỡu :
    Mấy hàng cẩm tú văn chương
    Yêu hoa dở khúc đoạn trường ngâm hoa
    Chúng ta nay nguyện với trăng già
    Còn non còn nước quốc hoa còn dài
    
    Hát nói:
    Bắc phương nhất đại giai nhân lục
    Nam hải thiên thu quốc sĩ văn
    Đau đeớn thay là cuộc phong trần
    Mà bạch diện với hồng nhan sao khéo khéo
    
    Ngẫm kim cổ trong vòng thế đạo
    Trai thờ vua chi khác gái thờ chồng
    Tiếc cho ai nền băng tuyết chất phỉ phong
    Cơn gia biến lạ lùng trêu cợt
    
    Chàng với thiếp để mối tình thưa thớt
    Mười lăm năm khôn xiết nỗi ba đào
    Gớm thay cái số hoa đào
    Nghề mụ Tú học sao cho được
    
    Chùa chị Hoạn ngỡ phúc duyên chăng tội ác
    Kiệu anh Từ thôi phú quí cũng phù vân
    Thôi thôi đừng ngậm ngụi mãi cho thân
    Đành chữ hiếu muôn phần trọn vẹn
    
    Cuộc nhân thế vì bể dâu nên chuyện
    Ai ơi xem lịch sử cụ Tiên Điền
    Phấn vua Lê trang điểm đó là duyên
    Tay chúa Trịnh cầm quyền thì cũng nợ
    
    Quân Bắc viện, Đông đô khi vỡ lỡ
    Lửa Tây Sơn, Nam luỹ lúc kinh hoàng
    Mây Tràng thành xa cách mặt quân vương
    Nghìn dặm những đoái thương chiều tuyệt tái
    
    Chém kẻ gian tà gươm thụt lưỡi
    Đền ơn quân phụ khối mang tình
    Chốn lâm toàn lạc lối kẻ thư sinh
    Âu cũng lấy đôi chữ trung trinh làm bổn phận
    
    Khi trong nguyệt cung cầm ngơ ngẩn
    Khi dưới hoa vơ vẩn nước cờ
    Cảnh hoàng hôn khi thỏ ác lần lừa
    Hồn cố quốc khi đỗ quyên thúc giục
    
    Dở đến tập phong tình cổ lục
    Khóc cho ai mà lại khóc cho ai
    Thương ôi sắc nước hương trời
    Thân trinh bạch cũng mai mà cũng tuyết
    
    Cũng một lối tài tình oan nghiệt
    Bút tài hoa nên điểm xuyết chuyện trăng hoa
    Thác ra lời bạc mệnh xót xa
    Mắng những thói buồn đơi xỏ lá
    
    Nhắm mắt đánh nhau cùng tạo hoá
    Nặng lời trao lại với non sông
    Cuộc bể dâu trông thấy đã đau lòng
    Tài thế nhỉ mà tai là thế nhỉ
    
    Cho mới biết chữ hiếu, chữ trung là chữ quý
    Kiếp phù sinh chi kể giấc chiêm bao
    Ta khen người thục nữ chí cao
    Mà tâm sự đấng văn hào ta phải nhớ
    
    Điểm giọt máu chuốt nên vần quốc ngữ
    Lúc canh khuya nghe gõ tiếng chuông vàng
    So oán ân trong kiếp đoạn tràng
    Bảo cho biết thiện ca9n là lạc quốc
    
    Âm cực dương hồi, cơ duyên sau trước
    Đem văn chương mà cảnh giác cho ta
    Niệm nam mô ông Phật chùa nhà !
    
    Nguyễn Đôn Phục
    

    
    Duyên nợ

    Mưỡu:
    Cái duyên hay cái nợ nần,
    Khi xa xa lắc, khi gần gần ghê.
    Dấu hồng còn gửi tuyết nê,
    Khi bay nào biết đông tê bóng hồng. (1)
    
    Nói:
    Giai nhân nan tắi đắc (2)
    Mười ba năm một giấc bâng khuâng,
    Động hơi thu chợt nhớ đến vầng trăng,
    Chén non nước tưởng chừng đâu bữa nọ.
    
    Quá nhãn quan âm quân dĩ ngộ
    Thiếu thời phong độ ngã do liện (3)
    Lại may mà gió mát đưa duyên
    Mượn thơ thánh, đàn tiên khuây truyện cũ.
    
    Đối tửu mạc đề ly biệt cú, (4)
    Chốn non Vu vân vũ (5) hãy đi về,
    Cánh hồng nào biết đông tê ?
    

    Nguyễn Khuyến

       
       1. Lấy ý từ cổ thi:           

Nhân sinh đáo xứ tri hà tự         
Ưng thị phi hồng đạp tuyết nê         
Nê thượng ngẫu nhiên lưu trảo tích         
Hồng phi na phục kế đông tê

Người ta đi đến đâu phải như thế nào;
Nên như chim hồng bay dẫm lên đám tuyết trên bùn;
Ở trên bùn ngẫu nhiên để lại dấu móng;
chim hồng bay đi nào để gì bên đông bên tây
(nhưng vết móng vẫn còn lưu lại).                   

         2.  Từ bài hát của Lý Diên Niên đời nhà Hán:                   

Khởi bất tri khuynh thành dữ khuynh quốc         
Giai nhân nan tái đắc         
Há không biết (người đẹp) nghiêng thành nghiêng nước đâu, (chỉ thấy) người đẹp khó mà gặp lại được                   

         3. Thì giờ qua mắt vùn vụt ngươi đã lầm rồi; phong độ lúc thiếu niên ta còn tiếc đọ    

        4. Trước chén rượu chớ nên nhắc đến chuyện ly biệt                   

        5. Non Vu vân vũ: 

điển tích vua Sở Tương Vương đi chơi ở đầm Vân Mộng, mơ thấy cùng một người con gái giao hoạn Khi từ biệt vua, nàng nói: "Thiếp là thần nữ núi Vu Sơn, buổi sớm làm mây, buổi chiều làm mưa."
Người đời sau từ đó dùng chữ "mây mưa" để chỉ việc trai gái giao hợp    


Hỏi Phỗng Đá

Ông đứng làm chi đó hỡi ông ?   
Trơ trơ như đá, vững như đồng   
Đêm ngày gìn giữ cho ai đó ?   
Non nước đầy vơi có biết không ?        

Mưỡu:   
Người đâu tên họ là chi ?   
Hỏi ra trích trích tri tri (1) nực cười.   
Vắt tay ngoảnh mặt trông đời,   
Cũng toan lo tính sự đời chi đây ?        

 Nói :   
Thấy lão đá lạ lùng muốn hỏi,   
Cớ sao mà len lỏi đến chi đây ?   
Hay mảng vui hoa cỏ nước non này,   
Chừng cũng muốn dang tay vào hội Lạc (2)        
Thanh sơn tự tiếu đầu tương hạc,   
Thương hải thuỳ tri ngã diệc âu. (3)   
Thôi thôi đừng nghĩ chuyện đâu đâu,   
Túi vũ trụ mặc đàn sau gánh vác

Duyên hội ngộ là duyên tuổi tác,   
Chén chú, chén anh, chén tôi, chén bác,   
Cuộc tỉnh say, say tỉnh một vài câu,   
Nên chăng đá cũng gật đầu !(4) 

Nguyễn Khuyến

1.  Trích trích tri tri: trơ trơ không chuyện                   
      

2.  Hội Lạc: đời nhà Tống, Tiến sĩ Văn Ngạn Bác, làm quan đến Thái sư, khi về hưu trí nhà ở Lạc Dương, cùng với Tư Mã Quang, Phú Bật và nhiều học giả cao niên khác lập ra Lạc Dương Kỳ Anh Hội để đàm đạo văn chương.                 

3.  Núi xanh tự cười đầu sắp trắng như chim hạc; Biển xanh ai biết ta cũng như chim âu (ý ví người ẩn dật). Ý lấy từ hai câu thơ của Trương Dưỡng Hạo đời nhà  guyên:          

Vân sơn tự tiếu đầu tương hạc        
Doanh hải thuỳ tri ngã diệc âu                 

4. Tương truyền Nguyễn Khuyến làm bài ca trù Hỏi Phỗng Đá này trong buổi lễ mừng thọ năm mươi của quan Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải.   

Chí nam nhi        

Thông minh nhất nam tử  
Yêu vi thiên hạ kỳ (1)  
Trót sinh ra thì phải có chi chi,  
Chẳng lẽ tiêu lưng ba vạn sáu       
Đố kỵ sá chi con tạo,
Nợ tang bồng quyết trả cho xong  
Đã xông pha bút trận, thì gắng gỏi kiếm cung,   
Cho rõ mặt tu mi nam tử.        
Trong vũ trụ đã đành phận sự,   
Phải có danh mà đối với núi sông.
Đi không, chẳng lẽ về không ?        

Nguyễn Công Trứ

    (1) Một người con trai thông minh; nên làm người khác thường trong thiên hạ Lấy từ câu thơ Đường Giới tiễn bạn đi Trường An:  Nam tử yếu vi thiên hạ kỵ
    

    Ngất Ngưởng 
    
    Vũ trụ nội mạc phi phận sự (1)
    Ông Hi Văn tài bộ đã vào lòng,
    Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông, (2)
    Gồm thao lược (3) đã nên tay ngất ngưởng.
    
    Lúc Bình tây cầm cờ đại tướng (4)
    Có khi về Phủ doãn Thừa Thiên.
    Đô môn giải tổ chi niên (5)
    Đạc (6) ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng
    
    (Dôi khổ) Kìa núi nọ phau phau mây trắng, 
    Tay kiếm cung mà nên dáng từ bi,
    Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì
    Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng (7)
    
    Được mất dương dương người thái thượng,
    Khen chê phơi phới ngọn đông phong
    Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng,
    Không phật, không tiên, không vướng tục.
    
    Chẳng Hàn, Nhạc, cũng phường Mai Phúc (8)
    Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung
    Đời ai ngất ngưởng như ông

1.  Trong vũ trụ đâu chẳng là phận sự                   

2.  Đông: tức tỉnh Hải Dượng                   

3.  thao lược: Lã Thái Công đời nhà Chu làm ra sách Lục Thao để dạy việc bịnh Tiên ông Hoàng Thạch trao Trương Lương sách Binh Thư Tam Lược để giúp Hán Cao Tổ, ý chỉ giỏi điều binh khiển tượng                   

4. Khi đem quân đánh thành Trấn Tây ở Cao Miên, ông được vua phong làm Bình Tây Đại tướng quận                   

5. Năm ở kinh đô cởi dây thao đeo ấn từ quan                   

6. Đạc: cái mõ người ta thường treo vào cổ trâu bò để dễ tìm khi chúng đi lạc                7. Lúc này ông đã về hưu trí, nhưng trong nhà vẫn dập dìu các cô đầu, ngày ngày hát xượng Có hôm ông đem các cô lên cả sân chùa mà hát ở đấy !                   

8. Hàn, Nhạc: tức Hàn Kỳ và Nhạc Phi, hai danh tướng đời Tống. Mai Phúc: danh nho đời Đông Hán.

    Gánh Gạo Đưa Chồng 

    Mưỡu:
    Con cò lặn lội bờ sông
    Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non (1)
    
    Nói:
    Lộ diệc vũ trùng trung chi nhất (2)
    Thương cái cò lặn lội bờ sông
    Tiếng nỉ non gánh gạo đưa chồng
    Ngoài nghìn dặm, một trời, một nước
    
    Trông bóng nhạn, bâng khuâng từng bước,
    Nghe tiếng quyên, khắc khoải năm canh
    Nghĩa tép tôm ai nỡ dứt tình,
    Ơn thuỷ thổ phải đền cho vẹn sóng,
    
    Trường tên đạn, xin chàng bảo trọng
    Thiếp lui về nuôi cái cùng cọn
    Cao Bằng cách trở nước non,
    Mình trong trắng có quỉ thần a hộ
    
    Sức bay nhảy một phen năng nỏ
    Đá Yên Nhiên (3) còn đó chẳng mòn,
    Đồng hưu rạng chép thẻ son, (4)
    Chàng nên danh giá, thiếp còn trẻ trung
    Yêu nhau khăng khít giải đồng
    
    

1. Tương truyền Nguyễn Công Trứ làm bài này cho các cô đầu hát để khích lệ quân sĩ khi ông đi đánh Nùng Văn Vân ở Cao Bặng Hai câu mưỡu lấy từ ca dao:           

Cái cò lặn lội bờ sông          
Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ nọn          
Nàng về nuôi cái cùng con,          
Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng                  

2. Con cò cũng là một loài có lông có cánh           

3. Yên Nhiên: tên núi nay ở Mông Cổ. Tướng Hán là Đậu Hiến sau khi phá xong quân Hung Nô, đi ngang qua Yên Nhiên lên núi bạt đá đục bia, kể uy đức vua Hán và ghi công thắng trận.                  

4. Đồng hưu: cùng vui với nược Thẻ son: thẻ ghi công các công thần thường để ở Tôn miếu. 2 câu Mưỡu hậu đơn bằng thể lục bát: " Đồng hưu rạng chép thẻ son, Chàng nên danh giá, thiếp còn trẻ trung" không được tính vào trong khổ xếp.           

    Chí Làm Trai 
    
    Vòng trời đất dọc ngang, ngang dọc
    Nợ tang bồng (1) vay trả, trả vay
    Chí làm trai Nam, Bắc, Đông, Tây,
    Cho phỉ sức vẫy vùng trong bốn bể
    Nhân sinh tự cổ thuỳ vô tử,
    Lưu thủ đan tâm chiếu hãn thạnh (2)
    Đã chắc rằng ai nhục ai vinh,
    Mấy kẻ biết anh hùng khi vị ngộ
    Cũng có lúc mưa dồn sóng vỗ,
    Quyết ra tay buồm lái với cuồng phong
    Chí những toan xẻ núi lấp sông,
    Làm nên tiếng anh hùng đâu đấy tỏ
    Đường mây rộng thênh thênh cử bộ,
    Nợ tang bồng trang trắng, vỗ tay reo
    Thảnh thơi thơ túi rượu bầu

1. Tang bồng: từ "tang bồng hồ thỉ" -- cung bằng gỗ dâu, tên bằng cỏ bộng Theo Lễ Kinh: cha mẹ mới sinh con trai, lấy cung tên bằng gỗ dâu và tên bằng cỏ bồng treo ở ngoài cửa, có ý mong cho con mình sau này lấy cung tên làm nên sự nghiệp vang thiên hạ                   

2. Hai câu thơ trong bài Quá Linh Đinh Dương của Văn Thiên Tường đời Tộng Người ở đời chẳng ai mà không chết, phải làm sao lưu lại tấm lòng son soi trong sử xanh.           

Cuối cùng là phần lý thú nhất của bài biên khảo. Nắm vững quy luật Hát nói rồi, chúng ta hãy ứng dụng vào trong thơ hiện đại. Đây là bài thơ của Tử Ngôn :

    Trăng Giữa Tháng
    
    Mảnh trăng nhỏ nằm nghiêng bên mành trúc
    Giống giận hờn, như khúc nhạc thở than 
    Ngồi bên nhau cùng tơ tưởng mơ màng
    Anh em đó, nửa vầng trăng giữa tháng.
    Mảnh tình hờ em gác nặng vai anh
    Kề môi hôn cho ấm đượm ân tình
    Để nhung nhớ giết dần trăng giữa tháng
    Và cô độc làm úa cánh môi xinh.
    Chiều bên em nắng đang liếc mắt nhìn
    Hoa hồng nở chẳng ai thèm, muốn hái
    Chỉ có anh một vì sao xa mãi
    Muốn ươm đầy nhuỵ ngọt của hoa em...

    Trăng Giữa Tháng
    
    Mảnh trăng nhỏ nằm nghiêng bên mành trúc
    Giống giận hờn, như khúc nhạc thở than 
    Ngồi bên nhau cùng tơ tưởng mơ màng
    Anh em đó, nửa vầng trăng giữa tháng.
    
    Vân lâu bán khai bích tà bạch (1)
    Ngọc luân trát lộ thấp đoàn quang
    Mảnh tình hờ em gác nặng vai chàng
    Để nhung nhớ giết dần trăng giữa tháng.
    
    Và cô độc làm cánh môi xinh khô hạn
    Xót đời hoa chờ tay hái chẳng ai thèm
    Chỉ tình anh ngọt nhuỵ em 
    
    Metamorph 

(1) Tường bạc hững hờ cung mây hé Vành ngọc ngộp sương bóng ướt đầm - Hai câu này không đòi hỏi phải là Hán Văn, Việt văn cũng được nhưng phải là thơ 7 chữ.

    
Ngày xuân muôn hoa khoe sắc màu, gió xuân hây hây, tình xuân phơi phới, ý xuân bàng bạc nơi nơi. Nắm vững quy luật về thể thơ Hát nói, ngần ngại gì bạn cùng Meta không lấy giấy bút, chẳng giấy hồng tiên, mực tàu lỉnh kỉnh, giấy trắng bút Bic cũng được, thảo vài câu Hát nói gọi là đầu xuân khai bút. Chẳng những lấy hên không thôi mà chơi xuân như thế kẻo tủi lòng xuân.         

Kim Đao Quái Nhân